Αντώνης Διακάκης: «Το Μεσολόγγι στο 1821»



Το βιβλίο του Αντώνη Διακάκη για το Μεσολόγγι, αποτέλεσμα μιας διδακτορικής διατριβής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, μας φέρνει πάλι στην ιστοριογραφία της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, αντικείμενο που δεν επανεξετάστηκε όπως θα του άρμοζε τις τελευταίες δεκαετίες από τους ιστορικούς. Με την έκδοση αυτή επιχειρείται η κάλυψη ενός σημαντικού θεματικού κενού: αν και έχουν γραφεί πολλά για την ηρωική άμυνα και την έξοδο των αγωνιστών του Μεσολογγίου, έλειπε μια σύνθεση, η οποία, αξιοποιώντας το πλήθος των ανέκδοτων και εκδεδομένων πηγών, καθώς και των πολλών σχετικών δημοσιευμάτων, θα επιχειρούσε να δει συνεκτικά τα όσα διαδραματίζονται στην πόλη αυτή πριν και μέσα στην Επανάσταση.

Ο συγγραφέας δίνει στην αρχή την εικόνα που παρουσίαζε το Μεσολόγγι στις αρχές του 19ου αιώνα: οι κάτοικοι, οι ασχολίες τους, ιδιαίτερα στο εμπόριο και τη ναυτιλία, ο ρόλος των προκρίτων, οι απόπειρες για τη λειτουργία σχολείων, οι σχέσεις με την οθωμανική διοίκηση, η ένταξη μερικών Μεσολογγιτών στη Φιλική Εταιρεία, γενικά η κατάσταση στις παραμονές της Επανάστασης. Στη συνέχεια, περιγράφονται οι ανατροπές που προκάλεσε η έκρηξή της και ο πόλεμος που επακολούθησε, η νέα πραγματικότητα που προέκυψε με τη σφαγή ή τη φυγή των μουσουλμάνων, τη συρροή προσφύγων από περιοχές όπου δεν εδραιώθηκε η Επανάσταση, οι νέες διοικητικές αρχές που εγκαθιδρύθηκαν, η αυξανόμενη παρουσία των ενόπλων στην πόλη και οι τριβές με τους κατοίκους, η πρώτη ανεπιτυχής πολιορκία των Οθωμανών.

Στα επόμενα κεφάλαια του βιβλίου, που φθάνουν έως την τελευταία πολιορκία, παρουσιάζεται ο κεντρικός ρόλος του Μεσολογγίου στη διοικητική οργάνωση της Δυτικής Στερεάς (με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο) και στη συγκέντρωση των επιτόπιων πόρων, ο αντίκτυπος που έχουν στην πόλη οι πολιτικές διαμάχες, οι αντιπαραθέσεις των στρατιωτικών, ο εμφύλιος πόλεμος. Παρακολουθείται, παράλληλα, το νέο προσφυγικό κύμα που συρρέει στην πόλη, τα επιπλέον προβλήματα που προκύπτουν από τις ανάγκες να βρεθούν για πολλούς στέγη και τροφή, οι επακόλουθες τριβές και αντιπαλότητες των εντοπίων με τους πρόσφυγες, οι αυθαιρεσίες των ενόπλων. Προβάλλουν επίσης η καθημερινή ζωή με τις ποικίλες αποχρώσεις της, η παρεχόμενη εκπαίδευση, ο Τύπος και τα εκδιδόμενα έντυπα, η περίθαλψη των πληγωμένων και αρρώστων, τα μέτρα για τη δημόσια υγεία, η παρουσία των ξένων εθελοντών και η βαρύτητα της παρουσίας του Μπάιρον.

Η τελευταία πολιορκία και η έξοδος παρουσιάζονται, όπως ήταν επόμενο, διεξοδικά, σε δύο κεφάλαια του βιβλίου. Αυτό που χαρακτηρίζει την εδώ παρουσιαζόμενη ιστορική μελέτη είναι ότι, ενώ δεν παραλείπει να αναφερθεί στην πορεία των πολεμικών συγκρούσεων, δίνει μια ουσιαστική εικόνα τού τι συμβαίνει μέσα στην πόλη αυτούς τους μήνες της πολιορκίας: οι μάχιμοι αλλά και οι γυναίκες, οι νέοι και τα παιδιά, η στέρηση και ο λιμός, ο ηρωισμός αλλά και οι συνεχείς προστριβές, η ελπίδα για ανεφοδιασμό από τον ελληνικό στόλο μέχρι την απελπισία για την εγκατάλειψή τους από την επαναστατική κυβέρνηση.

Το έργο ολοκληρώνεται με την έξοδο και τις συνέπειές της για τους πολιορκημένους, την τύχη των αιχμαλώτων, το πώς ήταν το Μεσολόγγι μετά την κατάκτησή του έως την απελευθέρωσή του το 1829.

Έπειτα από αυτή την περιήγηση στα περιεχόμενα του βιβλίου, τα οποία είναι πλούσια σε θεματικές ενότητες και επιχειρούν να μας δώσουν μια όσο το δυνατόν σφαιρική εικόνα τού τι συνέβη στο προπύργιο αυτό της Επανάστασης και ποιες ήταν οι ποικίλες πράξεις και συμπεριφορές ατόμων και ομάδων που ενεπλάκησαν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο σ’ αυτό, θα ήθελα να σταθώ ενδεικτικά σε κάποια σημεία της μελέτης.

Γνωρίζαμε ότι το Μεσολόγγι δεν ήταν μια αδιαφοροποίητη κοινωνική πραγματικότητα, παρά την ομοψυχία στην αντιμετώπιση του εχθρού και την υπεράσπιση της πόλης. Αυτή την πολυπλοκότητα μας δίνει τώρα ο Διακάκης με εξαντλητική τεκμηρίωση.

Είναι πρώτα η συστηματική παρακολούθηση των αλλαγών που συμβαίνουν στο Μεσολόγγι την εξεταζόμενη περίοδο. Δεν είναι μόνον οι αριθμητικές αυξομειώσεις στον πληθυσμό της πόλης σε ειρηνικές ή πολεμικές περιόδους με τη συνεχή εισροή αλλά και εκροή προσφύγων και ενόπλων, αλλά οι ποιοτικές μεταλλαγές του, η ανίχνευση των εκάστοτε ηγετικών ομάδων, η παρουσία και βαρύτητα του μη μάχιμου πληθυσμού. Και, παράλληλα, η αποτύπωση στον χώρο των κοινωνικών διαφοροποιήσεων και αυτών που επιβάλλει η ισχύς των όπλων. Πού κατοικούν οι Μεσολογγίτες και πώς φαίνονται οι μεταξύ τους διαφορές στο θέμα αυτό, πού οι πρόσφυγες ή οι εισελθόντες από άλλες περιοχές, πού οι ισχυροί οπλαρχηγοί και οι λοιποί μάχιμοι. Και επιπλέον, ποιες διαφοροποιήσεις επισημαίνονται στη δυνατότητα απόκτησης και κατοχής αγαθών, ιδιαίτερα στην περίοδο της πολιορκίας. Γνωρίζαμε ότι το Μεσολόγγι δεν ήταν μια αδιαφοροποίητη κοινωνική πραγματικότητα, παρά την ομοψυχία στην αντιμετώπιση του εχθρού και την υπεράσπιση της πόλης. Αυτή την πολυπλοκότητα μας δίνει τώρα ο Διακάκης με εξαντλητική τεκμηρίωση.

Το δεύτερο είναι η επιλογή του συγγραφέα, που φαίνεται και στον υπότιτλο, να ασχοληθεί με την καθημερινότητα των ανθρώπων που κατοικούν το Μεσολόγγι και η έμφαση που δίνει στην παρουσία και τον ρόλο των γυναικών, των παιδιών και των νέων. Δεν πρόκειται εδώ για μια λαογραφικού τύπου προσέγγιση, αλλά για μια προσπάθεια να κατανοηθεί η ψυχολογία του άμαχου πληθυσμού και η αθέατη στις περισσότερες πηγές συμβολή τους. Είναι εύστοχος ο τίτλος που δίνει στο σχετικό υποκεφάλαιο: Οι γυναίκες και τα παιδιά. Η «άλλη» πολιορκία, όπου μεταξύ των άλλων δείχνει συγκλονιστικά πώς μέσα στο καμίνι της πολιορκίας οι νέοι ωρίμασαν γρήγορα.

Το τρίτο είναι ότι παράλληλα με το Μεσολόγγι εξετάζεται η γενικότερη κατάσταση στη γύρω περιοχή, είτε πρόκειται για τους άλλους οικισμούς, όπως το Αιτωλικό, είτε η ύπαιθρος. Ενδεικτικά αναφέρω τη διαμάχη, το 1822, του προκρίτου και γερουσιαστή Γ. Καναβού με χωρικούς των Κραβάρων. Οι χωρικοί είχαν καταλάβει μετά την εξέγερση κτήματα που κατείχε ο Αλή πασάς στην περιοχή τους. Ο Καναβός τα διεκδικούσε με το επιχείρημα ότι ήταν δικά του πριν από το 1821 και του τα είχε αρπάξει ο Αλής. Ορίστηκαν επιτροπές από τον Α. Μαυροκορδάτο για την επίλυση της διαφοράς και φαίνεται ότι ο Καναβός με το κύρος και τις διασυνδέσεις του επικράτησε.

Ο Διακάκης δεν θα σας μιλήσει για το «τραύμα» της πολιορκίας και δεν θα παραπέμψει στον Φουκό ή σε άλλον επώνυμο, για να δείξει ότι είναι ενήμερος σε μοντέρνα ερευνητικά ρεύματα. Η προσήλωσή του στις πηγές είναι όντως υπερβολική, αλλά τολμά γενικεύσεις. Οι γενικεύσεις πάντως αυτές, έστω άτολμες μερικές φορές, δεν γράφονται από τα κεραμίδια αλλά έχουν στηθεί σε γερά τεκμηριωτικά θεμέλια.

Δεν θα επεκταθώ σε θέματα ιστοριογραφικής δεοντολογίας και διλημμάτων που έχει ο ιστορικός στη δουλειά του, απλώς θα αναφέρω, για να γίνει διάκριση με το βιβλίο του Διακάκη, ότι επειδή το 1821 λόγω του εορτασμού των 200 χρόνων «πουλάει», δίνει τη δυνατότητα προβολής σε ειδικούς και μη. Ήδη έχουν αρχίσει να εμφανίζονται δείγματα προχειρότητας στην ιστοριογραφική εκμετάλλευση μιας τόσο σοβαρής υπόθεσης. Ήταν κάτι αναμενόμενο, αλλά ας ανεβάσουμε τον πήχυ της υπεύθυνης δουλειάς, όπως η εδώ παρουσιαζόμενη, για να περιορίσουμε, όσο είναι δυνατό, ή να δυσκολέψουμε τις προχειρότητες, τους αναχρονισμούς και τις σκοπιμότητες. Είμαι βέβαιος ότι η παρούσα μελέτη θα εκτιμηθεί ως σημαντική συμβολή στις σπουδές για το 1821 και ότι από αυτήν όλοι μας θα αντλήσουμε πολλά και διάφορα.

[Ο Χρήστος Λούκος είναι ιστορικός, ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης.]

 

Το Μεσολόγγι στο 1821
Πόλεμος, οικονομία, πολιτική, καθημερινή ζωή
Αντώνης Διακάκης
Ασίνη
426 σελ.
ISBN 978-618-5346-13-3
Τιμή €22,00
001 patakis eshop

 





Source link

Σχετικές δημοσιεύσεις

Αφήστε ένα σχόλιο