«Οδηγός για την καλή ζωή»



Η Στωική φιλοσοφία είναι παλιά, αλλά οι αρχές της σύγχρονες. Κάθε ερώτημα έχει απάντηση: Ποιος είναι ο σκοπός της ζωής για τον άνθρωπο, σύμφωνα με τη Στωική φιλοσοφία; Το ευ ζην, η ευτυχία. Πώς την πετυχαίνουμε; Επιδιώκοντας την αρετή και τη γαλήνη. Και πώς αποκτούμε αρετή και γαλήνη; Με την έλλογη συμπεριφορά, τη μία, και με την –όσο το δυνατόν– αποφυγή αρνητικών συναισθημάτων, την άλλη. Αυτό είναι το θέμα του βιβλίου Οδηγός για την καλή ζωή: Η αρχαία τέχνη της Στωικής χαράς, του William B. Irvine.

Στο πρώτο μέρος, ο συγγραφέας περιγράφει τη γέννηση της φιλοσοφίας και τις διαφωνίες των φιλοσόφων μεταξύ τους. Στο δεύτερο, μας δίνει τεχνικές για την κατάκτηση της ψυχικής γαλήνης. Στο τρίτο, υπερασπίζεται τον Στωικισμό έναντι των άλλων θεωριών και, τέλος, γράφει αυτό το βιβλίο, όπως θα το έγραφε ένας αρχαίος Στωικός που ενδιαφέρεται για τον αναγνώστη του 21ου αιώνα.

Αν, λέει ο Αριστοτέλης, νιώσω θυμό για κάποιον, σημαίνει πως υπερασπίζομαι την αξιοπρέπειά μου, ενώ ο Σενέκας λέει ότι καλό είναι να θυμάμαι αν κι εγώ έκανα τους άλλους να θυμώσουν. Ο Μάρκος Αυρήλιος μας συμβουλεύει να μην ξεχνάμε την παροδικότητα των εγκοσμίων. Κι όταν μας αδικούν; Ναι, και τότε, λέει ο συγγραφέας και φέρνει ως παράδειγμα καλύτερης διαχείρισης του θυμού τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τον Νέλσον Μαντέλα (αν και ο ένας δολοφονήθηκε νέος και ο άλλος γέρασε στη φυλακή…).

Οι Έλληνες Στωικοί, Ζήνων ο Κιτιεύς, Κλεάνθης και Χρύσιππος, έδιναν μεγαλύτερη σημασία στη αρετή, ενώ οι Ρωμαίοι, Σενέκας, Μάρκος Αυρήλιος, Μουσώνιος Ρούφος και ο Έλληνας Επίκτητος, στη γαλήνη. Ο συγγραφέας θα εστιάσει περισσότερο στους δεύτερους, γιατί βρίσκει ότι τα διδάγματά τους έχουν μεγαλύτερη ανταπόκριση στη σημερινή ζωή.

Όποιες και αν είναι οι απαρχές της φιλοσοφίας, τον 6ο αι. π.Χ. γίνεται το γιγαντιαίο βήμα στην Ελλάδα με τους Πυθαγόρα, Θαλή, Αναξίμανδρο, Ηράκλειτο, με τον Κομφούκιο στην Κίνα και με τον Βούδα στην Ινδία, χωρίς να ξέρουμε αν και ποιος επηρέασε ποιον. Ο Διογένης Λαέρτιος διακρίνει δύο κλάδους. Τον «ιταλικό», που ξεκινάει από το Πυθαγόρα και φτάνει στον Επίκουρο, και τον «ελληνικό», που εκκινεί από τον Αναξιμένη και φτάνει στον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τους άλλους – καθένας και από μία Σχολή. Μια περιήγηση στους δρόμους της Αθήνας θα μας δείξει τις Σχολές και τους εκπροσώπους, αλλά και τις επιλογές των Αθηναίων να διδάξουν τα παιδιά τους ή να διδαχτούν και οι ίδιοι (όπως ο Στρεψιάδης στις Νεφέλες του Αριστοφάνη).

Ένας Κυνικός είναι άστεγος, καρτερικός, απαθής, ευφυής, ζει με τα ελάχιστα και προπάντων είναι προετοιμασμένος για κάθε γύρισμα της τύχης. Οι Στωικοί ζουν απλά, αλλά επιτρέπουν στον εαυτό τους και κάποιες ανέσεις. Ο δάσκαλός τους, Ζήνων ο Κιτιεύς, δίδασκε Λογική, Φυσική, Ηθική, γιατί μια τεχνική της ευδαιμονίας είναι να ζει κανείς σύμφωνα με τη φύση, να είναι ενάρετος, κοινωνικός, να έχει την αίσθηση του κοινωνικού καθήκοντος. Τέτοιος ήταν και ο Κάτων, σημαντικός παράγων της ρωμαϊκής πολιτικής σκηνής. Οι Ρωμαίοι γενικώς ενδιαφέρθηκαν για τη γαλήνη, δηλαδή για την απουσία αρνητικών συναισθημάτων.

Η λογική είναι το καλύτερο φάρμακο για τη θλίψη και ο θυμός είναι «σύντομης διάρκειας παράνοια».

Εκείνο που έχει σημασία να πούμε είναι ότι οι Σχολές τροποποιούσαν το πρόγραμμά τους και γίνονταν ελαστικές, προκειμένου να προσελκύσουν μαθητές. Ο Σενέκας είναι ένα λαμπρό παράδειγμα Στωικού, που υπέστη όλα τα γυρίσματα της τύχης και το επιβεβαίωσε πεθαίνοντας με μαρτυρικό τρόπο. Τα ίδια και ο Μουσώνιος, που είχε εξοριστεί στο ξερονήσι της Γυάρου το 65 μ.Χ. (νησί που «αξιοποιήθηκε» από τους συνταγματάρχες μας).

Ο Μουσώνιος πίστευε πως άνδρες και γυναίκες έχουν λάβει εξίσου από τους θεούς την ικανότητα για τον ορθό λόγο. Ο Επίκτητος, δούλος αρχικά, ελεύθερος μετά, δίδασκε ότι γαλήνιος μαθητής είναι αυτός που «ζει με διαύγεια και δίχως λύπες», που μπορεί να αντιδρά στις προσβολές, στον θυμωμένο αδελφό, στον ανίκανο υπηρέτη, στην απώλεια του αγαπημένου προσώπου, αρετές που θεωρούσε κληρονομημένες από τον Δία και εφόσον οι άνθρωποι είναι υβρίδια, μισοί ζώα και μισοί θεοί, έχουν την ικανότητα της επιλογής.

Ο αυτοκράτωρ Μάρκος Αυρήλιος (121-180 μ.Χ.) υιοθετήθηκε από τον θείο του, Αντωνίνο, μπήκε στην υπηρεσία του παλατιού και συνυπηρέτησε μαζί του από παιδί. Ήταν σεμνός και συνετός σε κάθε ενέργειά του και ανήκει στους πέντε καλύτερους αυτοκράτορες, μαζί με τους Νέρβα, Τραϊανό, Αδριανό και Αντωνίνο – και, σύμφωνα με τον ιστορικό Edward Gibbon, ο Μάρκος Αυρήλιος συνιστά σπάνιο παράδειγμα φιλόσοφου βασιλιά.

Ο Σενέκας συνιστούσε ως παρηγορία την αρνητική αναπαράσταση, τη σκέψη δηλαδή πως ό,τι έχουμε είναι δανεικό και η μοίρα μας το ξαναπαίρνει πίσω, γι’ αυτό συμβούλευε να ζούμε κάθε μέρα σαν να είναι η τελευταία, όχι με υπερβολές, αλλά με τη σκέψη ότι ίσως αύριο πεθάνουμε. Αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να είμαστε μοιρολάτρες και να απέχουμε από τις δραστηριότητες της ζωής. Γιατί, όπως έλεγε και ο Μάρκος Αυρήλιος, «έχουμε δημιουργηθεί για να είμαστε κοινωνικοί», αλλά μέσα του ήξερε πως ο άλλος μπορεί να είχε πάνω του κάποιο κρυμμένο μαχαίρι. Η λογική είναι το καλύτερο φάρμακο για τη θλίψη και ο θυμός είναι «σύντομης διάρκειας παράνοια».

Να είμαστε επιλεκτικοί με τους ανθρώπους, λέει ο Επίκτητος. Ούτε το κρασί, ούτε ο πορφυρός χιτώνας, ούτε το σεξ έχουν ιδιαίτερη αξία, προσθέτει ο Μάρκος Αυρήλιος. Και επειδή οι Στωικοί κινδύνευαν συχνά να εξοριστούν, μας δίνουν και συμβουλές για το πώς θα διαχειριστούμε την εξορία, αλλά και τα αναπόφευκτα γηρατειά.

Τελικά, ο Στωικισμός παρήκμασε μετά τον θάνατο του Μάρκου Αυρήλιου, λόγω έλλειψης χαρισματικών δασκάλων και λόγω διαφθοράς στη Ρώμη. Ωστόσο, τα διδάγματά του ταξίδεψαν στον χρόνο και βρίσκουμε τα ίχνη του στον Περί W B Irvineμεθόδου Λόγο του Ντεκάρτ τον 17ο αι., τον 19ο αι. στα γραπτά του Σοπενχάουερ, στον Χένρι Ντέιβιντ Θόρο κ.ά. Η αυτογνωσία, η λογική, η χαρά για ό,τι έχουμε, η αυτάρκεια, η κοινωνικότητα, η καθυπόταξη της απληστίας, ο διαλογισμός, η ενασχόληση μόνο με ό,τι μπορούμε να επηρεάσουμε και η αποχή από ό,τι είναι έξω από εμάς είναι Στωικές συμβολές.

Είμαστε το θαυμαστό αποτέλεσμα μιας μακράς σειράς βιολογικών και ψυχολογικών εξελίξεων, λέει ο William B. Irvine, και θα επιτύχουμε να έχουμε μια καλή ζωή, αν διαβάσουμε τους Στωικούς αλλά και τους άλλους φιλοσόφους που θα διευρύνουν το πνεύμα μας και θα απαλύνουν την ψυχή μας από τα δεινά του κόσμου.

 

Οδηγός για την καλή ζωή
Η αρχαία τέχνη της Στωικής χαράς
William B. Irvine
μετάφραση: Αντωνία Γουναροπούλου
επιμέλεια σειράς: Χαρίδημος Κ. Τσούκας
Ίκαρος
408 σελ.
ISBN 978-960-572-327-9
Τιμή €17,70
001 patakis eshop

Η Ανθούλα Δανιήλ είναι δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, μέλος της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών.

Άλλα κείμενα:

 





Source link

Σχετικές δημοσιεύσεις

Αφήστε ένα σχόλιο